Λόγοι του Ηράκλειτου μέρος Γ

53)Ιππόλυτος, έλεγχος ΙΧ 9

« Ο πόλεμος είναι ο πατέρας των πάντων και μερικούς τους έκανε θεούς, άλλους ανθρώπους, μερικούς τους έκανε δούλους, άλλους ελεύθερους.

    Η πάλη των αντιθέτων είναι η γενεσιουργός αιτία των πάντων. Ο Ηράκλειτος δεν αναφέρεται μόνο στα ανθρώπινα, αλλά και στα συμβαίνοντα στη φύση. Τα πάντα βρίσκονται σε κίνηση, συγκλίνουν ή αποκλείνουν , ενισχύονται ή αναιρούνται, συγκρούονται ή κινούνται παράλληλα. Από αυτή την αέναη κίνηση , δημιουργούνται ή καταστρέφονται τα πάντα. Από το υποατομικό επίπεδο, το μικρόκοσμο δηλαδή, μέχρι το επίπεδο του σύμπαντος, τον μεγάκοσμο, τα πάντα συγκρούονται, βρίσκονται σε πόλεμο.

     Αν δούμε μεμονομένα κάποια γεγονότα μπορούμε να βρούμε αίτια και αποτελέσματα , να κάνουμε κάποιες προβλέψεις. Σε συμπαντικό επίπεδο, αυτό γίνεται πολύπλοκο, χαοτικό, απρόβλεπτο. Αξιοσημείωτο, αν και αναπάντητο, είναι το ερώτημα ποιος άρχισε τον «πόλεμο» , θέτωντας τα πάντα σε κίνηση. Για τον Ηράκλειτο δεν φαίνεται να υπάρχει αρχή αφού πιστεύει ότι ο κόσμος πάντα υπήρχε. ( Άρα προφανώς πάντα ήταν σε κίνηση σύγκρουση με τα μέρη και τον εαυτό του )  

          Η αντιπαραβολή της πεποίθησης του Ηράκλειτου ότι ο πόλεμος είναι πατέρας των πάντων, με την αντίστοιχη πεποίθηση του Ομήρου και του Ησιόδου που αποδίδουν την πατρότητα των πάντων στον Δία, δίνουν στον πόλεμο τον χαρακτήρα του υπέρτατου θεού, του οποίου εκδηλώσεις είναι οι επιμέρους θεότητες. Χαρακτηριστικά της απρόσωπης αυτής θεότητας η αέναη σύγκρουση , η κίνηση , η δράση , η ένταση , η δύναμη. Η δημιουργία και η καταστροφή οι δύο όψεις του ιδίου πράγματος. Το ξεπερασμένο καταστρέφεται και πάνω στα ερείπια του κτίζεται το νέο, που φέρει μέσα του τους σπόρους της δικής του καταστροφής.

         Αν κάτι είναι αδύνατο να βρεθεί στο σύμπαν αυτό είναι η ακινησία. Το σύμπαν του Ηράκλειτου είναι ένας αεικίνητος μηχανισμός. Δεν υπάρχει αρχή και τέλος σ' αυτή την κίνηση που καλύπτει το πάντοτε και το πάντα. Δεν υπάρχει θεός ή άνθρωπος που μπορεί να τη σταματήσει. Υπάρχει μόνο ένας βασικός νόμος, ο Λόγος, που οριοθετεί την αέναη κίνηση και μεταβολή....

54) Ιππόλυτος, έλεγχος ΙΧ 9

« Ο αφανής δεσμός είναι ισχυρότερος από τον φανερό»

και

123)Θεμίστιος, Λόγοι 5 , σελ 69D

 «Η αληθινή δομή των πραγμάτων συνήθως κρύβεται. Η φύση αγαπάει να κρύβει τον εαυτό της»

Η αιτία ενός γεγονότος συνήθως δεν φανερώνεται. Αυτό που βγαίνει στην επιφάνια είναι η αφορμή. Η δομή της φύσης είναι κρυμμένη και χρειάζεται έρευνα για να φανερωθεί. Η επιφανειακή εξέταση των πραγμάτων δίνει συνήθως λανθασμένες απαντήσεις.Η φύση περιλαμβάνει το σύμπαν, άρα και τον άνθρωπο. Γιατί η αλήθεια δεν είναι αυτονόητη και χρειάζεται προσπάθεια, για να την βρούμε; Η δύναμη διαφθείρει, η δε γνώση είναι δύναμη. Η φύση κρύβεται άραγε για να μην πέσει η γνώση σε ακατάλληλα χέρια; 

         Ο Ηράκλειτος προσπαθούσε να κατανοήσει τους κρυφούς νόμους της φύσης μέσα από τις αρχές της εναρμόνισης, της αντίθεσης της αλλαγής και της μεταστοιχείωσης. Πίστευε ότι η φωτιά ήταν το βασικό στοιχείο της φύσης , με τη βοήθεια της οποίας γινόταν και η μεταστοιχείωση. Όλα γίνονται με τη βοήθεια του πυρός. Εξ’ ου είπε: Τα πάντα τα κατευθύνει ο κεραυνός»

          Η ανθρώπινη συνειδητότητα δεν εστιάζεται στον εγκέφαλο μόνο, όπως εκ πρώτης όψεως φαίνεται,  αλλά είναι υποσύστημα της ευρύτερης συνειδητότητας και της Λογικής δομής του σύμπαντος, που περιλαμβάνει έμβια και μη όντα.

        Επιστρέφοντας στην βασική Ηρακλείτια αρχή της πάλης των αντιθέτων, είναι εύλογο να παρατηρήσουμε ότι η φαινομενική ηρεμία και μονολιθικότητα των συστημάτων , κάνει αδιαφανείς και δύσκολα αντιληπτούς τους αντίθετους μηχανισμούς που τα συνθέτουν. Αν για παράδειγμα πάρουμε ένα κομμάτι αδρανούς ύλης, είναι δύσκολο να φανταστούμε  τις δυνάμεις που το συνέχουν σε συνδυασμό με τις δυνάμεις που θέλουν να το διασκορπίσουν και να συλλάβουμε τις αντίθετες ροπές που υπάρχουν στο φαινομενικά αδρανές υλικό του.

        Η γή , για τους ανθρώπους της εποχής του Ηράκλειτου φαινόταν ακίνητη, αδρανής, στέρεο θεμέλιο του κόσμου. Σήμερα ξέρουμε ότι είναι ένας βράχος στο διάστημα, που η σταθερή τροχιά της γύρω από τον ήλιο οφείλεται στην ισορροπία των αντιθέτων ελκτικών δυνάμεων των ουρανίων σωμάτων. Η πανταχού παρούσα λοιπόν πάλη των αντιθέτων δεν είναι πάντα φανερή. Όπως διαισθητικά μας λέει ο σκοτεινός φιλόσοφος της Εφέσου, η αφανής πάλη των αντιθέτων που τα δένει αρμονικά σε ενιαίο σύνολο, είναι τις περισσότερες φορές ισχυρότερη από αντίστοιχα παραδείγματα που γίνεται εύκολα φανερή.

          Σε επίπεδο ανθρώπινης Ιστορίας , οι άνθρωποι τείνουν να συγκεντρώνουν την προσοχή τους στις αφορμές των γεγονότων ενώ οι πραγματικές αιτίες που τα προκαλούν, σπάνια γίνονται αντιληπτές, από αυτούς. Προφανώς οι αφορμές είναι οι φανεροί δεσμοί ενώ οι αιτίες οι κρυφοί. Ακόμα οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν τη δύναμη και τη διάρκεια της προσοχής που χρειάζονται. Δεν ξέρουν να ξεχωρίζουν το ουσιώδες από το επουσιώδες. Έχουν μια εγγενή πνευματική νωθρότητα, η οποία τους απωθεί από κοπιώδεις μελέτες και έρευνες. Μένουν στην επιφάνια, που κάποτε γαργαλά τις αισθήσεις, αρνούμενοι να ψάξουν πιο κάτω. Σπαταλούν τη ζωή τους στις βιωτικές μέριμνες αρνούμενοι την συναρπαστική αίσθηση της αναζήτησης. Ζουν χωρίς να ρωτούν πώς, πότε, που και γιατί.

       Η γνώση των αιτίων και των κρυφών δεσμών είναι ένα βαρύτιμο έπαθλο. Πριν ο Πρωτέας σου αποκαλύψει τη βαθύτερη ουσία του Είναι, πρέπει να τον κρατήσεις θαρρετά. Οι μεταμορφώσεις του είναι διαφορετικές εικόνες της ίδιας ουσίας. Όταν το καταλάβεις αυτό θα είσαι έτοιμος να αφαιρέσεις το περίβλημα, και να γνωρίσεις την ουσία.

31) Κλήμης, Στρωματείς V 105

«Μετατροπές της φωτιάς: Πρώτα θάλασσα, και το μισό της θάλασσας είναι γη, το άλλο μισό φλογιστής δηλαδή σφοδρός άνεμος,(η γη) διαλύεται στην θάλασσα, και η ποσότητα της είναι τέτοια ώστε να έχει την ίδια αναλογία όπως πριν γίνει γη»

και

90)Πλούταρχος, Περί του ΕΙ του εν Δελφοίς 8, 388e

«Όλα τα πράγματα ανταλλάσονται με φωτιά και η φωτιά με όλα τα πράγματα, όπως ακριβώς  κανείς μπορεί να ανταλλάξει χρυσάφι με εμπορεύματα και εμπορεύματα με χρυσάφι»

Η ύλη , η οποία στην ουσία της είναι ενέργεια ( φωτιά ) αλλάζει καταστάσεις με βάση τους φυσικούς νόμους. Η ύλη ισοδυναμεί με ενέργεια. Μπορούμε να βρούμε το ισοδύναμο ορισμένης ύλης σε ενέργεια και το αντίθετο. Οι ιδέες αυτές γίνονται αποδεκτές από τη σύγχρονη φυσική. Χωρίς τη φωτιά ( ενέργεια ) του ήλιου δεν θα υπήρχε ζωή στη γη. Γνωρίζουμε το Λόγο μέσα από τις εκδηλώσεις της φωτιάς στον κόσμο. Η σύγχρονη Επιστήμη υποθέτει ότι η μετάβαση από τις οργανικές ουσίες στους ζωντανούς οργανισμούς. ( Από τα αμινοξέα στο DNA) προήλθε από την δύναμη του κεραυνού , που είναι πύρ, ενέργεια! 

      Το απόσπασμα πραγματεύται τις μετατροπές που συμβαίνουν στη φύση. Ο ήλιος μετατρέπει το υδρογόνο του σε ήλιο. Τέσσερεις πυρήνες υδρογόνου συν- τήκονται με τη βοήθεια της τεράστιας ενέργειας τους και γίνονται ήλιο και ενέργεια.Οι πυρηνικές αντιδράσεις,δηλαδή η σχάση και η σύντηξη οδηγούν σε  αλλαγή των στοιχείων της ύλης, σε μεταστοιχείωση. Το πανάρχαιο όνειρο των Αλχημιστών για δημιουργία χρυσού με αλλαγή διαφόρων αγενών μετάλλων έγινε πραγματικότητα με την πυρηνική φυσική. Η κινητήριος δύναμη, ο καταλύτης της μεταστοιχείωσης είναι η ενέργεια, δηλαδή η  φωτιά του Ηράκλειτου.

      Όπως το χρήμα ή τα πολύτιμα μέταλλα είναι η κινητήριος δύναμη της ανθρώπινης οικονομίας, αφού με κοινή συναίνεση των ανθρώπων έγιναν τα μέσα για την ανταλλαγή αγαθών, έτσι και το πύρ είναι η κινητήριος δύναμη που κινεί και ζωοποιεί τα πάντα στο σύμπαν. Όλα κινούνται γιατί έχουν ενέργεια, δηλαδή πύρ αείζωο.

     Γιατί όμως η θάλασσα, δηλαδή το νερό , είναι κατά το ένα δεύτερο γη και κατά το υπόλοιπο διάπυρο αέριο; Προφανώς ο Ηράκλειτος, στη θεωρία της συνεχούς ροής που σχημάτισε, θεωρεί το στάσιμο νερό ως αντίφαση. Άρα βλέπει την υγρή όχι ως μόνιμη αλλά ως μεταβατική κατάσταση. Το υγρό μπορεί να γίνει διάπυρο αέριο , μεγαλώνοντας την ενέργεια του, η στερεό , μικραίνοντας την. Καταστάσεις μεγαλύτερης ενέργειας αποσυνθέτουν την ύλη , ενώ καταστάσεις μικρότερης ενέργειας συνθέτουν μια πιο σταθερή δομή, όπως η στερεά. Οστόσο, τελικά, αποσύνθεση και σύνθεση είναι το ίδιο πράγμα , διαφορετική ενεργειακή στάθμη της ίδιας ουσίας.

      Η εξίσωση ισοδυναμίας μάζας και ενέργειας E=m.c², που διατύπωσε ο Άινσταϊν , δηλώνει ότι ο κόσμος είναι στην πραγματικότητα μια τεράστια συσσώρευση ενέργειας, δηλαδή δυνάμη δυνατότητας έργου κίνησης, μεταβολής. Βάλτε στη θέση της ενέργειας το πύρ, και διαπιστώνουμε τη συγγένεια της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου με τα σύγχρονα δόγματα της φυσικής.

64) Ιππόλυτος, Έλεγχος ΙΧ 10

«Τα πάντα κατευθύνει ο κεραυνός»

και

41) Διογένης Λαέρτιος, ΙΧ 1

«Γιατί ένα είναι το σοφό, να γνωρίζει κανείς τη σκέψη (αρχή) η οποία κυβερνά τα πάντα δια των πάντων»

     Ο κεραυνός συμβολίζει το πύρ, τη φωτιά, που για τον Ηράκλειτο είναι η γενεσιουργός αιτία του σύμπαντος, η ενέργεια που συνεχώς κτίζει και αποδομεί το πάν.Ο Ιππόλυτος θεωρεί ότι το πύρ, είναι ενεργητική αρχή, διαθέτει φρόνηση, είναι η ουσία του Λόγου που διοικεί και συνέχει το σύμπαν.  Είναι έλλογη αρχή αφού κατευθύνει τα πάντα και ενεργεί, παράγει δηλαδή έργο με βάση κάποιο σχέδιο. Ο κεραυνός , αν το δει κανείς συμβολικά, είναι το όπλο του Δία , πατέρα Θεών και Ανθρώπων. Είναι η έκφραση της θεϊκής δύναμης , η κινητήρια ροπή που μετατρέπει την θεϊκή σκέψη σε πράξη.

Υπάρχει νομοτέλεια η οποία κυβερνά το σύμπαν. Η σοφία είναι η γνώση αυτής της νομοτέλειας. Υπάρχει αυτοσυνειδησία του σύμπαντος; Η σκέψη προϋποθέτει αυτοσυνείδηση. Πιστεύει άραγε ο Ηράκλειτος ότι το σύμπαν , που ο ίδιος πίστευε ότι ήταν αιώνιο, έχει συνείδηση της ύπαρξης του;  Ο Εφέσιος φιλόσοφος φαίνεται να πιστεύει στην ύπαρξη μιας υπέρτατης νόησης , ενυπάρχουσας στον κόσμο, η οποία τον κατευθύνει και τον κυβερνά με βάση κάποιο σχέδιο. Η σύλληψη από το ανθρώπινο ον της υπέρτατης σοφίας το βοηθά να την πλησιάσει, να ενωθεί μαζί της, να γίνει ένα και το αυτό με το όλο, σπάζοντας τους διαχωρισμούς, που κατά βάθος υπάρχουν μόνο στο μυαλό μας. Η έκφραση «τα πάντα δια των πάντων» εκφράζει την βαθύτερη ενότητα του σύμπαντος. Τα μέρη αλληλεπιδρούν ως μέρη του συνόλου. Η αλληλεπίδραση δεν είναι μηχανική αλλά οφείλεται στην επενέργεια μιας διάνοιας που υπάρχει σε όλα και δεν περιορίζεται σε συγκεκριμμένα χωρικά ή χρονικά όρια . Η ύπαρξη της διάνοιας φαίνεται από το ρήμα  «κυβερνά».Ο Λόγος – Πυρ είναι αόρατος, αλλά υπαρκτός, είναι καθάρος αποτελούμενος από μια μόνο ουσία χωρίς προσμίξεις, είναι μέσα σε όλα αλλά υπάρχει και έξω απ’ όλα.

         Είναι ουσιαστικό όμως να προσδιορίσουμε την πιο κάτω διαφορά μεταξύ της Ηρακλείτιας φωτιάς, και της σύγχρονης έννοιας της ενέργειας. Το Ηρακλείτιο πύρ είναι έλλογος αρχή, είναι η ουσία του Λόγου , του συμπαντικού νου που καθορίζει τη κίνηση του σύμπαντος. Από την άλλη η ενέργεια της είναι η άλογος αιτία, που με βάση τους νόμους της σύγχρονης φυσικής, καθορίζει τη κίνηση ή τη μεταβολή των σωμάτων, τόσο σε επίπεδο μικρόκοσμου όσο και σε επίπεδο μακρόκοσμου.

108)Στοβαίος, Ανθολόγιον Ι  174

« Κανένας από εκείνους που άκουσα τη διδασκαλία  τους δεν φτάνει στο σημείο να κατανοήσει ότι το σοφό είναι χωρισμένο απ’ όλα.»

Η γνώση, η σοφία, ο Υπέρτατος νους, ο Λόγος, είναι αυθύπαρκτη οντότητα και έχει υπόσταση πέραν των άλλων πραγμάτων.  Αυτό εκ πρώτης όψεως φαίνεται αντιφατικό. Όπως έχουμε τονίσει σε άλλα σχόλια αποσπασμάτων, ο Λόγος διαχέεται σε όλο το σύμπαν, το οποίο μορφοποιεί, διοικεί, κινεί, αλλάζει, με βάση την υπάρχουσα απαράβατη συμπαντική νομοτέλεια. Παρόλο όμως που κόσμος και Λόγος φαίνονται άρρηκτα δεμένοι και φαίνεται να μην λειτουργεί ο ένας χωρίς τον άλλο, φαίνεται ότι το καθένα έχει τη δική του ξεχωριστή υπόσταση.

     Ο Λόγος, ο υπέρτατος συμπαντικός νους, είναι ένα ξεχωριστό αυτοτελές ον. Αυτό θυμίζει τις αρχαίες δυιστικές αντιλήψεις που τόνιζαν την αυτοτέλεια της ψυχής, της οποίας η ύπαρξη συνεχιζόταν μετά το θάνατο και η οποία προϋπήρχε της γέννησης. Ο Λόγος είναι η ψυχή του σύμπαντος, υπάρχει μέσα και πέρα από αυτό. Συνέχεται με το σύμπαν αλλά και το υπερβαίνει. Αν αυτό σας θυμίζει την αρχή της ομοιότητας των αντιθέτων, δεν έχετε κάνει λάθος.

102)Πορφύριος, εις Δ 4

«Για το Θεό όλα είναι ωραία και αγαθά και δίκαια, ενώ οι άνθρωποι άλλα τα θεωρούν άδικα και άλλα δίκαια»

Οι άνθρωποι κρίνουν το δίκαιο και το άδικο με βάση την δική τους υποκειμενική οπτική. Στην ευρύτερη οπτική ενός όντος, με την αιώνια υπόσταση του Θεού, που η οπτική του αγγίζει το παν , γνωρίζει την νομοτέλεια του σύμπαντος και η προοπτική του καλύπτει την αιωνιότητα, η κρίση είναι πολύ διαφορετική. Εφόσον ο Ηράκλειτος πιστεύει στην ύπαρξη του υπέρτατου νου, που κυβερνά όχι αυθαίρετα αλλά με βάση τον αιώνιο φυσικό νόμο, είναι φυσικό να πιστεύει ότι «Για το Θεό όλα είναι ωραία και αγαθά και δίκαια»

       Η έννοια της ανθρώπινης δικαιοσύνης υποκρύπτει σκοπιμότητες που ενυπάρχουν στις περιορισμένες γνώσεις των ανθρώπων και τις προκαταλήψεις τους αναφορικά με το καλό και το κακό. Οι συνήθεις νόμοι εξυπηρετούν ανάγκες και συμφέροντα μιας ομάδας ανθρώπων. Δεν έχουν διαχρονική ισχύ, και αλλάζουν καθώς αλλάζουν και οι κοινωνίες.

       Στην ζυγαριά της ανθρώπινης δικαιοσύνης μπαίνει περιορισμένη τοπικά και χρονικά  ποσότητα γεγονότων. Με βάση αυτά κρίνουν και κρίνονται άνθρωποι. Πόσο όμως ευρύτερη, διαφορετική και αξιόπιστη θα ήταν μια δικαιοσύνη που θα μπορούσε να περιλάβει όλους τους χρόνους, όλα τα πράγματα, όλα τα όντα , όλα τα γεγονότα. Μια τέτοια υπερδιάνοια, που θα μπορούσε να πετύχει αυτό το έργο θα έβλεπε τα πράγματα πολύ διαφορετικά. Δεν μπορώ να καταλάβω πως, γιατί εγώ είμαι μόνο μια περιορισμένη χωροχρονικά διάνοια αλλά σίγουρα αντιλαμβάνομαι τη διαφορά.

      Οι άνθρωποι δεν συλλαμβάνουν τη βαθύτερη αρμονία που υπάρχει στην φύση , μένουν στην επιφάνια όπου επικρατεί η αντιθετικότητα. Έτσι άλλα κρίνουν ως δίκαια και άλλα ως άδικα, ανάλογα με την πλευρά που τα βλέπουν , αφού αδυνατούν να γνωρίσουν την βαθύτερη αρμονία, σύνθεση , ενότητα και συνέργεια των αντιθέτων. Το δίκαιο ορίζεται, σε σχέση με το άδικο. Σε ένα κόσμο που κανένας δεν θα είχε παράπονο από κανένα , οι λέξεις δίκαιο και άδικο θα είχαν ξεχαστεί. Γενικά οι ποιότητες μοιάζουν σαν τους δύο πόλους του μαγνήτη. Δέν μπορούν να οριστούν, ούτε έχουν υπόσταση χωρίς το αντίθετο τους. Ως γνωστόν στην φύση, αλλά και τεχνικά δεν μπορούν να εμφανιστούν μαγνήτες με ένα πόλο. 

      Περεταίρω, οι έννοιες της δικαιοσύνης και της αδικίας είναι συνυφασμένες με τα ανθρώπινα μέτρα και δεν έχουν υπόσταση στο ζωϊκό ή το φυσικό βασίλειο. Ποια έννοια έχει η δικαιοσύνη για ένα λιοντάρι ή μια πέτρα ή ένα πλανήτη ή ένα μόριο; Προφανώς καμμιά. Ένα λιοντάρι τρώει ένα φυτοφάγο ζώο για να επιβιώσει. Ένα φυτοφάγο ζώο τρώει φυτά. Όμως όλα αυτά τα ζώα υπάρχουν σε μια τροφική αλυσίδα. Αν δεν υπήρχαν τα σαρκοφάγα ζώα τα φυτοφάγα θα κατάστρεφαν τα φυτά. Όμοια αν παραπληθύνουν τα σαρκοφάγα θα εκλείψουν τα φυτοφάγα. Προφανώς στη φύση επικρατεί η αναγκαιότητα και ο φυσικός νόμος, ενώ η ηθική πλευρά των πράξεων, υπάρχει μόνο στα ανθρώπινα μέτρα. Για το υπέρτατο Ον όλες οι πράξεις είναι οι ίδιες, διότι πηγάζουν από την αδήριτη αναγκαιότητα των φυσικών νόμων. Καμμιά κρίση ηθικής φύσεως δεν μπορεί να έχει υπόσταση για γεγονότα που συμβαίνουν στη φύση.

      

6αΠλάτων, Κρατύλος 402^α

«Λέει ο Ηράκλειτος ότι τα πάντα κινούνται και τίποτα δεν μένει ακίνητο και παρομοιάζοντας τα όντα με τη ροή του ποταμού λέει ότι δεν μπορείς να μπεις δυο φορές σ το ίδιο ποτάμι»

και

12)Άρειος Δίδυμος, Κατά Ευσέβιον P.E. XV 20

«Σε εκείνους που μπαίνουν στο ίδιο ποτάμι κυλάνε συνεχώς καινούρια νερά. Οι ψυχές απορροφούν ατμούς από τα νερά »

και

91)  Πλούταρχος, Περί του εν Δελφοίς 18,392b

«Δεν μπορεί  να μπει κανείς δύο φορές στο ίδιο ποτάμι ούτε ν’ αγγίξει δύο φορές μια θνητή ουσία στην ίδια κατάσταση, αλλά εξαιτίας της ορμητικότητας και της ταχύτητας της μεταβολής διασκορπίζεται και συγκεντρώνεται.

Κάθε στιγμή του χωροχρόνου είναι μοναδική και ανεπανάληπτη και δεν μπορεί να βιωθεί δύο φορές. Τα πάντα κινούνται σε μονόδρομο ροή. Το ότι το ταξίδι στο παρελθόν είναι αδύνατο, τεκμηριώνεται από τη σύγχρονη Φυσική με βάση το 2^ο θερμοδυναμικό αξίωμα: Με βάση αυτό, σε κάθε κλειστό σύστημα με την πάροδο του χρόνου αυξάνεται η εντροπία. Η πορεία αύξησης της εντροπίας καθορίζει την πορεία του χρόνου από το παρελθόν προς το μέλλον.

       Η ορμητικότητα και η ταχύτητα της μεταβολής δίνει το ουσιαστικό στοιχείο της Ηρακλείτιας αντίληψης, δηλαδή την αέναη κίνηση του σύμπαντος ως σύνολο αλλά και των μερών του. Η αέναη αλλαγή, η πάλη των αντιθέτων, δεν αφορά όμως την ουσία της ύλης, αλλά τις εφήμερες διατάξεις που συνθέτουν τα διακριτά μέρη της. Τα πάντα αλλάζουν αλλά παραμένουν τα ίδια. Αν πάρουμε για παράδειγμα ένα άνθρωπο, σίγουρα βλέπουμε τη μεταβολή που υφίσταται με το πέρασμα του χρόνου. Το παιδί γίνεται έφηβος , ο έφηβος ενήλικας , ο ενήλικας γέρος...Η ύλη του σώματος  συνεχώς αλλάζει με τη διαδικασία του μεταβολισμού, παρόλα αυτά είναι το ίδιο άτομο. Στην περίπτωση δε του ανθρώπου δεν αλλάζει μόνο η ύλη αλλά και η μορφή. Το βρέφος δεν είναι το ίδιο με το παιδί, το παιδί δε μοιάζει με τον ενήλικα , η μορφή του γέρου δεν είναι ίδια με τον νεότερο εαυτό του. Είναι διαφορετική ύλη και μορφή που όμως αποτελούν την ίδια προσωπικότητα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. ( Η ίδια κοίτη, διαφορετικά νερά )

     Σε συμπαντικό επίπεδο ακόμα και τα άστρα γεννιούνται, ενηλικιώνονται, γερνούν και πεθαίνουν. Η ύλη που τα αποτελεί όμως, παρόλο που μεταφέρεται από άστρο σε άστρο υπάρχει και θα υπάρχει για πάντα. Το «είναι» δεν αλλάζει, αυτό που αλλάζει είναι το «γίγνεσθαι» 

       Η αναφορά στις ψυχές που απορροφούν ατμούς από τα νερά, φανερώνει την πορεία αφύπνισης και πνευματικής ανύψωσης και ενεργοποίησης. Το νερό όταν πάρει θερμότητα εξατμίζεται, μετατρεπόμενο σε ατμό που είναι κατάσταση ψηλότερης ενέργειας. Η υγρή ψυχή, θολή και συγκεχυμένη, μαζεύοντας την ξηρασία των εξαχνούμενων νερών, σταδιακά γίνεται ξηρή, πυρώδης, ενεργητική, φωτεινή ενούμενη με τον συμπαντικό λόγο.

       Ο χρόνος για τον Ηράκλειτο είναι γραμμικός, όχι κυκλικός. Αν συνέβαινε το δεύτερο τότε πιθανότατα να πρέσβευε ότι θα μπορούσαμε να μπούμε άπειρες φορές στο ίδιο ποτάμι. Αν το σύμπαν είναι πεπερασμένο, αυτό είναι πιο λογικό να συμβεί. Σε ένα σύμπαν με αρχή και τέλος, η διαρκής κίνηση και αλλαγή, μοιραία θα επαναφέρει κάποτε τους ίδιους συνδυασμούς. Σε ένα τέτοιο σύμπαν μοιραία θα ξαναζούσατε κάποτε την ίδια ζωή, αν δε μπαίνατε σε ποτάμι, αυτό θα επαναλαμβανόταν κάποτε...

      Προφανώς το σύμπαν του Ηράκλειτου είναι άπειρο και κάθε στιγμή σας σε αυτό είναι μοναδική και ανεπανάληπτη... Στο σημείο αυτό ο Ηράκλειτος συμφωνεί με την ιουδαιοχριστιανική παράδοση. Ηράκλειτος και χριστινισμός βλέπουν τον χρόνο ως μονόδρομο πορεία από το παρελθόν προς το μέλλον. Ο χρόνος για το Χριστιανισμό όμως έχει αρχή και τέλος. Τα ορόσημα αυτά είναι η δημιουργία και η Δευτέρα παρουσία. Πέραν αυτών είναι η αιωνιότητα. Από την άλλη ο Ηράκλειτος δεν έχει τα ορόσημα αυτά. Ο χρόνος του ούτε αρχίζει, ούτε τελειώνει...

Η ακολουθία της περιττής Χρυσής Τομής μέρος Α

Έστω η ακολουθία αριθμών 1, 1, 1, 3, 5, 9, 17, 31, 57, 105, 193, 355, 653, 1201, 2209, 4063, 7473, 13745, 25281, 46499, 85525, 157305, 289329, 532159, 978793, 1800281, 3311233,6090307......... Στην ακολουθία ισχύει ότι κάθε όρος ισούται με το άθροισμα των τριών προηγούμενων όρων δηλαδή

Αν  = Αν-1  +  Αν-2 + Αν-3

Σύγκλιση πηλίκων διαδοχικών όρων

Το πηλίκο δύο διαδοχικών όρων της σειράς της περιττής χρυσής τομής συγκλίνει στον άρρητο αριθμό 1,839286756...όπως δείχνει η παράθεση των διαδοχικών πηλίκων:

Α4  /Α3    = 3/1 = 3
Α5 / Α4  =  5/3 = 1,66666....
Α6 / Α5    = 9/5 = 1,8
Α7 /Α6 = 17/9 =1,88888888...
Α8 /Α7 = 31/17 =1,82352941...
Α9 /Α8 = 57/31= 1,838709677...

Α10 /Α9 = 105/57 =1,84210526...

Α11 /Α 10 = 193 / 105 = 1,83809523...

Α12 / Α11 = 355/193 =1,83937823...

Α13 / Α12 = 653/355 = 1,83943662...

Α14 / Α13 = 1201/653 = 1,839203675..

Α15 / Α14 = 2209/ 1201= 1,83930058...

Α16 / Α15 = 4063/2209= 1,83929379..

Α17 / Α16 = 7473 / 4063 = 1,83928131..

Α18 / Α17 = 13745/7473 = 1,83928810..

Α19 / Α18 = 25281/13745 = 1,83928701..

Α20 / Α19 = 46499/25281 = 1,83928642..

Α21 / Α20 = 85525/46499 = 1,83928686...

Α22 / Α21 = 157305/85525 = 1,83928675...

Α23 / Α22 = 289329/157305 = 1,83928673...

Α24 / Α23 = 532159/289329 = 1,83928676..

Α25 / Α24 = 978793/532159 = 1,83928675..

Α26 / Α25 = 1 800281 / 978793 = 1,839286754..

Α27 / Α26 = 3 311233 / 1 800281 = 1,839286756..

Α28 / Α27 = 6 090307 / 3 311233 = 1,839286755..

Με τους ανωτέρω υπολογισμούς έχουμε εμπειρικά υπολογίσει τον ζητούμενο αριθμό με ακρίβεια οκτώ δεκαδικών ψηφίων. Θα προσπαθήσουμε πιο κάτω να υπολογίσουμε την κλειστή μορφή του.

Ο αριθμός στον οποίο συγκλίνουν τα διαδοχικά πηλίκα είναι η πραγματική ρίζα της εξίσωσης

χ³ - χ² - χ - 1 = 0

Πρόταση 1

Αν = Αν-1 + Αν-2 + Αν-3 να υπολογιστεί το

 Αν / Αν-1

Lim ν→ ∞

Αν = Αν-1 + Αν-2 + Αν-3

Þ Αν / Αν-1 = 1 + (Αν-2 / Αν-1) + (Αν-3 / Αν-1)

Þ Αν / Αν-1 = 1 + [1/(Αν-1 / Αν-2) ] + [1/ (Αν-1 / Αν-2) (Αν-2 / Αν-3) ]         (1)

Όταν ν → ∞ τότε οι λόγοι Αν / Αν-1,  Αν-1 / Αν-2 ,  Αν-2 / Αν-3 ισούνται με τον αριθμό που θέλουμε να υπολογίσουμε. Μπορούμε λοιπόν να τους αντικαταστήσουμε με χ στην εξίσωση (1), παραδεχόμενοι ότι:

Αν / Αν-1 = Αν-1 / Αν-2 = Αν-1 / Αν-2 = χ

Lim ν→ ∞         Lim ν→ ∞           Lim ν→ ∞

Þ χ = 1 + (1/χ) + (1/χ²)

Þχ³ - χ² - χ  - 1 =  0                                                                          (2)

Ας διερευνήσουμε την εξίσωση (2) για να βρούμε ποια από τις ρίζες της είναι ο ζητούμενος αριθμός. Υπολογίζουμε κατ’ αρχήν την παράγωγο της συνάρτησης

φ (χ) = χ³ - χ² - χ  - 1

δ [φ (χ)]/δ χ = 3χ² - 2χ – 1

Η παράγωγος θα μας βοηθήσει να προσδιορίσουμε το είδος των ριζών της εξίσωσης (2)

Υπολογίζουμε τις ρίζες της παραγώγου 3χ² - 2χ – 1= 0, για να βρούμε τα τοπικά ακρότατα της  φ (χ) = χ³ - χ² - χ  - 1

3χ² - 2χ – 1= 0

ÞΡ = (2 ±√ 16 )/6

Þ Ρ = ( 2 ± 4 )/6

Þ Ρ = ( 1 ± 2] /3

Þ Ρ1 = 1, και Ρ2 = - ⅓

φ (-⅓) = -1/27 – 1/9 + ⅓  - 1 = -22/27               (τοπικό μέγιστο )

φ (1) = 1³ - 1² - 1  - 1 = -3                                   (τοπικό ελάχιστο )

Η φ(χ) είναι αύξουσα στο διάστημα - ¥ < χ < - ⅓ , φθίνουσα στο διάστημα - ⅓< χ < 1 και πάλι αύξουσα στο διάστημα 1 < χ < + ¥. Δεδομένων και των τοπικών ακρότατων στα σημεία - ⅓ και 1, είναι φανερό ότι αυτή έχει μια πραγματική και δύο μιγαδικές ρίζες. Θα υπολογίσουμε τη πραγματική ρίζα που είναι και ο ζητούμενος αριθμός της περιττής χρυσής τομής.

Χρησιμοποιώντας το μετασχηματισμό χ = y +1/3, ο οποίος προκύπτει από τον τύπο του Cardano, λύουμε την εξίσωση χ³ - χ² - χ – 1=0. Με αναγωγή ομοίων όρων και εκτέλεση των πράξεων, προκύπτει η ακόλουθη ελλιπής ως προς τον 2^ο  βαθμό εξίσωση τρίτου βαθμού:

y³ - 4y/3 – 38/27 = 0           (3)

Η (3) μπορεί να επιλυθεί ως προς y με βάση τον μετασχηματισμό του Del Ferro, με τα ακόλουθα βήματα:

1.  Θέτουμε y = u + v και η (3) μετασχηματίζεται σε:

u³ + v³ + (u + v) (3 u v – 4/3) – 38/27 =0        (4)

2. Θέτοντας 3 u v – 4/3 = 0 ,  (5) 

 Þ u³ + v³ = 38/27.   (6)

Αντικαθιστώντας στην (6) το v με 4/9u, ως προκύπτει από την (5), έχουμε  τη δευτεροβάθμιο, ως προς  u³, εξίσωση   

9³ (u³)² - 38.3³(u³)+64 = 0    (7)

Λύνοντας την (7) ως προς  u³ έχουμε u³ = 19/27 ± √ ( 11/27).           (8)

Θέτοντας  u³ = 19/27 + √ ( 11/27) στην  (6) προκύπτει ότι

v³ = 19/27 - √ (11/27).     (9)     

Από τις σχέσεις (8) και (9) και τον μετασχηματισμό y = u + v προκύπτει ότι

y = ³ √ [19/27 + √ (11/27)] + ³√ [19/27 – √ (11/27)]

Εφόσον χ = y + 1/3  έχουμε

χ = ⅓ + ³ √ [19/27 + √(11/27)] + ³√ [19/27 – √(11/27)]                   (10)

Η   (10) αποτελεί την κλειστή μορφή του ζητούμενου αριθμού της περιττής χρυσής τομής, την οποία υπολογίσαμε προηγουμένως με ακρίβεια 8 δεκαδικών ως τον αριθμό 1,839286755..

Λύσεις του προβλήματος της Χρυσής Τομής με χάρακα και διαβήτη

              Πως μπορούμε να διαιρέσουμε ένα ευθύγραμμο τμήμα σε 2 άνισα τμήματα , κατά τον πλέον αισθητικά άψογο τρόπο ; Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ότι το σημείο τομής του δεδομένου τμήματος θα το εχώριζε σε 2 άνισα τμήματα . Ο χωρισμός θα έδινε το καλύτερο αισθητικό αποτέλεσματα αν ο λόγος του μήκους του μικρού τμήματος προς το μεγάλο , ήταν ίσος προς το λόγο του μήκους του μεγάλου τμήματος προς το συνολικό μήκος του ευθυγράμμου τμήματος. Ο Ευκλείδης , στο δεύτερο βιβλίο των Στοιχείων , στο 2^ο θεώρημα , περιγράφει το πρόβλημα της χρυσής τομής ως εξής:

« Να τμηθή δοθείσα ευθεία ούτως , ώστε το ορθογώνιο το περιεχόμενο υπό της όλης ευθείας και ενός των τμημάτων της να είναι ίσον προς το τετράγωνο του λοιπού τμήματος »

Αλγεβρική λύση του προβλήματος της χρυσής τομής:

     Ας γράψουμε γεωμετρικό τμήμα ΑΒ , και ας πάρουμε σημείο Γ πάνω σ’ αυτό τέτοιο ώστε ΑΓ>ΓΒ και ΑΓ/ΓΒ = ΑΒ/ΑΓ  ή ΑΒ.ΓΒ= ΑΓ² . Αν Θέσουμε ότι ΑΓ= χ και ΓΒ=α τότε προκύπτει η δευτεροβάθμιος , ως προς το χ εξίσωση ( χ + α ). α = χ ² ή  χ ² - αχ - α² = 0 Αν λύσουμε την εξίσωση αυτή προκύπτουν οι ακόλουθες τιμές :

χ = [α + √( α ²+4α²)]/2  ⇒ χ = α ( 1 + √5)/2       

χ = [α - √( α ²+4α²)]/2  ⇒ χ = α ( 1 - √5 )/2 

Προφανώς η δεύτερη δεν μπορεί να αντιπροσωπεύει την τιμή του χ γιατί είναι αρνητική και άρα η τιμή του χ αντιπροσωπεύεται από την πρώτη τιμή που είναι , μετά την εκτέλεση των σχετικών

πράξεων ίση με 1,618.... φορές το α. Ο άρρητος αριθμός 1,618... είναι λοιπόν ο αριθμός της χρυσής τομής , ο οποίος συμβολίζεται με το γράμμα Φ . Αυτός ο συμβολισμός έγινε προς τιμή του αρχαίου Έλληνα γλύπτη Φειδία , του οποίου τα έργα άγγιξαν την αισθητική τελειότητα.

       Ένα ευθύγραμμο τμήμα , θεωρείται λοιπόν ως τμηθέν κατά χρυσή τομή , αν τα 2 τμήματα του έχουν λόγο Φ/1 ή 1,618033989...../1.

Γεωμετρική λύση του προβλήματος της χρυσής τομής:

         Οι αρχαίοι Έλληνες γεωμέτρες έλυσαν το πρόβλημα της χρυσής τομής με τη βοήθεια του χάρακα και του διαβήτη . Κατωτέρω θα δώσω 4 χαρακτηριστικές λύσεις. Η πρώτη δόθηκε από τον Ευκλείδη , με τη χρήση του θεωρήματος της δύναμης σημείου ως προς κύκλο.

Η απόδειξη του Ευκλείδη:

 Στο τρίτο βιβλίο των Στοιχείων του , με την πρόταση 36 περιγράφει έτσι την λύση του προβλήματος :

Μέ κέντρο Ο και ακτίνα α/2  κατασκευάζουμε κύκλο. Ακολούθως σχηματίζουμε εφαπτομένη ευθεία , που εφάπτεται στο τυχαίο σημείο Α του κύκλου , και παίρνουμε πάνω της τμήμα ΑΒ ίσο με τη διάμετρο του κύκλου. Ύστερα σύρουμε το τμήμα ΒΔ που περνά από το κέντρο Ο του κύκλου και τέμνει τον κύκλο στα σημεία Γ και Δ ( Βλέπε σχήμα )
Από το θεώρημα της δύναμης σημείου ως προς κύκλο , όπως εφαρμόζεται για το σημείο Β έχουμε: ΑΒ²= ΒΓ.ΒΔ . Αν θέσουμε ΒΓ = χ , και δεδομένου ότι ΒΔ= ΒΓ+ΓΔ και ΑΒ=ΓΔ=α ⇒ α²=χ.(α+χ) ή α/χ = (α+χ)/α = Φ . Προφανώς το σημείο Γ τέμνει το τμήμα ΒΔ κατά χρυσή τομή . Αν με κέντρο το σημείο Β και ακτίνα ΒΓ = χ σχηματίσουμε το τμήμα ΒΕ= ΒΓ= χ , τότε το σημείο Ε τέμνει το ΑΒ κατά χρυσή τομή. Πράγματι  α/χ = (α+χ)/α ⇒ (α/χ) –1 = [(α+χ)/α ]- 1 ⇒ (α-χ)/χ = χ/α ⇒ χ/(α-χ) = α / χ = (α + χ)/α = Φ. 

Η απόδειξη των Πυθαγορείων:

       Η ακόλουθη γεωμετρική απόδειξη , του χωρισμού δοθέντος τμήματος κατά χρυσή τομή , αποδίδεται στον Πυθαγόρα από τους μαθητές του. Κατασκευάζουμε τετράγωνο ΑΒΓΔ με πλευρά ΑΒ=α . Ακολούθως βρίσκουμε το μέσον της ΑΔ , το οποίο ονομάζουμε Ε. Με την βοήθεια του διαβήτη γράφουμε τμήμα ΕΖ = ΕΒ , πάνω στην προέκταση της ΔΑ. Έπειτα γράφουμε τμήμα ΑΗ = ΑΖ επί της ΑΒ. Το σημείο Η , τέμνει την πλευρά ΑΒ κατά χρυσή τομή.(Βλέπε σχήμα  ) Πράγματι αφού Ε είναι το μέσον της ΔΑ ⇒ ΕΑ=α/2 . Από το ορθογώνιο τρίγωνο ΕΑΒ γνωρίζουμε επίσης ότι ΑΒ=α. Όμως ΕΑ² + ΑΒ² = ΕΒ² , λόγω του Πυθαγορείου θεωρήματος και άρα ΕΒ = α.√5 / 2 . Αφού ΕΖ= ΕΒ και ΑΖ= ΕΖ – α/2= ΑΗ ⇒ ΑΗ = α.( √5  - 1 ) / 2 και άρα ΗΒ= α (3 - √5 ) / 2 . Τελικά προκύπτει ότι ΑΗ / ΗΒ = [ α ( √5 – 1 ) / 2 ] / [ α ( 3 - √ 5 ) /2 ] . Με εκτέλεση των πράξεων προκύπτει ότι ΑΗ/ΗΒ = ( √5 – 1 ) / ( 3 - √5 ) = ( √5 + 1 ) / 2 = Φ . Όπως έχει αποδεικτεί, το σημείο Η αποτελεί τη χρυσή τομή της πλευράς ΑΒ . Προφανώς ο χωρισμός της πλευράς του τετραγώνου , κατά χρυσή τομή , έχει επιτευχθεί με χρήση μόνο χάρακα και διαβήτη.

3^η λύση:

         Γράφουμε ευθύγραμμο τμήμα ΑΒ=α , του οποίου θέλουμε να βρούμε σημείο Γ τέτοιο ώστε ΑΓ/ΓΒ=Φ. Για να το πετύχουμε εργαζόμαστε ως εξής: Φέρουμε κάθετο ΒΔ στο ΑΒ μήκους α.   ( ΒΔ=ΑΒ=α )  . Ακολούθως ενώνουμε το Δ με το μέσο της ΑΒ , το οποίο ονομάζουμε Ε. Από το πυθαγόρειο θεώρημα προκύπτει ότι ΔΕ=(√5 / 2 ) α . Επεκτείνω την ΑΒ , προς την μεριά του Β κατά τμήμα ΒΖ τέτοιο ώστε ΕΖ= ΔΕ=(√5 / 2 ) α . Η επέκταση ΒΖ =[(√5-1) / 2 ] α. Αν τέλος πάρω επί του ΑΒ τμήμα ΑΓ τέτοιο ώστε ΑΓ = ΒΖ , τότε το σημείο Γ αποτελεί την χρυσή τομή του ΑΒ.

Απόδειξη:

ΑΒ=α , ΑΓ=[(√5-1) / 2 ] α ⇒ΓΒ=[(3-√5) / 2 ] α. ⇒ΑΓ/ΓΒ={[(√5-1) / 2 ] α} /{[(3-√5) / 2 ] α}=(√5+1) / 2 =Φ. Επίσης ΑΒ/ΑΓ= α /[(√5-1) / 2 ] α= 2/(√5-1)= (√5+1) / 2 =Φ και αφού ΑΓ=ΒΖ⇒ΑΒ/ΒΖ=Φ και Β η χρυσή τομή του ΑΖ. Επίσης ΑΖ/ΑΒ=Φ.

4^η λύση:

Έστω το τμήμα ΑΒ=2α . Σχηματίζουμε την μεσοκάθετο του ΑΒ που το τέμνει στο Γ. Επί της μεσοκαθέτου παίρνουμε τμήματα ΓΔ και ΓΕ , ίσα με α. Ακολούθως βρίσκουμε τα μέσα των τμημάτων ΑΓ και ΓΒ που τα ονομάζουμε αντίστοιχα Ζ και Η . Φέρουμε τα τμήματα ΔΖ και ΔΗ . Επί του ΔΖ φέρουμε τμήμα ΔΘ=ΑΖ = α/2. Επι του ΑΓ παίρνουμε τμήμα ίσο με Ζθ το οποίο τέμνει το ΑΓ στο Κ . Το Κ είναι η χρυσή τομή του ΑΓ. Φέρουμε ΚΛ= ΑΚ. Το Λ είναι η χρυσή τομή του ΑΒ.

Απόδειξη: 

Δεδομένα: ΑΓ=ΓΒ=ΓΔ=ΓΕ=α , ΑΖ=ΖΓ=ΓΗ=ΗΒ=ΔΘ=α/2 Ζητούμενα : Η χρυσή τομή του ΑΓ και του ΑΒ.

ΔΖ= (√5 / 2 ) α  γιατί είναι η υποτείνουσα του ορθογωνίου τριγώνου ΓΔΖ. ΔΖ= ΔΘ+ΘΖ , ΔΘ=α/2 ⇒ΘΖ= α[(√5-1) / 2 ] . Παίρνουμε τμήμα ΑΚ=ΘΖ επί του ΑΓ. Το Κ είναι η χρυσή τομή του ΑΓ αφού ΑΚ/ΚΓ= α[(√5-1) / 2 ] /[α(3-√5)/2]= (√5+1) / 2 =Φ . Όμοια αν πάρουμε ΚΛ=ΑΚ επί της ΑΒ ⇒ΑΛ= α(√5-1)  ⇒ΑΛ/ΛΒ= α(√5-1) / α(3-√5)= (√5+1) / 2 =Φ  ⇒ Λ η χρυσή τομή του ΑΒ. 

Λόγοι του Ηράκλειτου μέρος Β

32) Κλήμης, Στρωματείς V 116

« Ένα πράγμα, το μόνο αληθινά σοφό, θέλει και δεν θέλει να αποκαλείται με το όνομα του Ζηνός »

Ο Θεός είναι ακατάληπτος. Δεν μπορούμε αληθινά να τον γνωρίσουμε. Γνώση της άγνοιας. Γνωρίζω ότι δεν γνωρίζω την υπέρτατη ουσία, νομοτέλεια, ενδελέχεια του κόσμου.Γνώση μέσα από την απάρνηση της δυνατότητας γνώσης.

       Η υπέρτατη ουσία για τον Ηράκλειτο είναι ο Λόγος , ο υπέρτατος συμπαντικός νους, που είναι φωτιά, δηλαδή η ενεργητική αρχή που συνέχει και ενεργοποιεί τον κόσμο. Ο Ζήν, είναι όνομα του Διός, του πατέρα των Θεών και των ανθρώπων. Ταυτόχρονα το όνομα αυτό θυμίζει τη ζωή. Ο Λόγος λοιπόν , θέλει και δεν θέλει να αποκαλείται ζωή. Ο Λόγος προφανώς είναι ζωή και θάνατος. Αυτά τα δύο, εξεταζόμενα με τον νόμο των αντιθέτων είναι η ίδια ουσία. Ο θεός είναι ζωή και θάνατος , Διόνυσος και Πλούτωνας σε μια αξεδιάλυτη ενότητα.

60)Ιππόλυτος ,Έλεγχος ΙΧ 10

«Ο ανήφορος και ο κατήφορος είναι ο ίδιος δρόμος» .

και

88) Πλούταρχος, Παραμυθητικός προς Απολλώνιον 10 106 e

«Το ίδιο πράγμα είναι στον άνθρωπο η ζωή και ο θάνατος, ο ξύπνος και ο ύπνος, τα νιάτα και τα γηρατειά: γιατί αν αυτά τα πράγματα αλλάξουν γίνονται εκείνα, και αν εκείνα πάλι αλλάξουν γίνονται αυτά »

και

67) Ιππόλυτος, Έλεγχος ΙΧ 10

«Ο Θεός είναι μέρα και νύκτα, χειμώνας και καλοκαίρι,πόλεμος και ειρήνη, χόρταση και πείνα. Αλλάζει όπως το κρασί, όταν ανακατεύεται με τα μυρωδικά, ονομάζεται ανάλογα με τη μυρωδιά του καθενός από αυτά»

και

103) Πορφύριος, εις Ξ 200

« Κοινά είναι η αρχή και το τέλος στην περιφέρεια του κύκλου»

Τα αντίθετα  ορίζονται το ένα σε σχέση με το άλλο, αρά μπορούμε και να τα δούμε ως ενότητα, ως δύο όψεις του ιδίου πράγματος. Στην περίπτωση μας, ο ανήφορος και ο κατήφορος αποτελούν τις δύο όψεις ενός δρόμου. Διαφοροποιούνται μόνο ως προς τη διεύθυνση του ταξιδιώτη. Η γη που καλύπτει ο δρόμος είναι η ίδια, ανεξάρτητα από τη διεύθυνση του ταξιδιώτη. Τα νιάτα και τα γηρατιά είναι φάσεις της ζωής, όπως η αρχή και το τέλος είναι τα μέρη της πορείας. Αν και ο νέος και ο γέρος φαίνονται διαφορετικοί, εντούτοις είναι το ίδιο άτομο σε διαφορετική φάση της ζωής του. Ο ύπνος και η εγρήγορση οι συνιστώσες του καθημερινού βίου. Διαφοροποιούνται μόνο από την οπτική γωνία και τη κατεύθυνση του ταξιδευτή, του παρατηρητή που τα καταγράφει.

Η βαθύτερη ενότητα, συμπληρωματικότητα των αντιθέτων. Οριοθετείται από το τρίπτυχο: θέση, αντίθεση, σύνθεση. Τα αντίθετα είναι μια ενότητα , οι δύο όψεις του ιδίου νομίσματος, η αντίθεση τους είναι επιφανιακή εφόσον δεν μπορεί το ένα να οριστεί χωρίς το άλλο . Είναι στην ουσία ένα πράγμα.

       Χαρακτηριστικό παράδειγμα ενότητας των αντιθέτων ο κύκλος. Κάθε σημείο του σηματοδοτεί την αρχή και το τέλος της περιφέρειας. Αρχή και τέλος, φαινομενικά αντίθετα, ουσιαστικά συμπίπτουν και αποτελούν ένα και το αυτό πράγμα.

       Ο Θεός δεν μεταβάλλεται. Μεταβάλλεται ο τρόπος που τον βλέπουν οι άνθρωποι που εστιάζουν την προσοχή τους στην αντίθεση και δεν βλέπουν την ενότητα και την αμεταβλητότητα που κρύβεται πίσω από αυτή. Η πραγματικότητα είναι έδω και τώρα , μια, ενιαία, αιώνια και αμετάβλητη, παρά την επιφανειακή τοπικότητα, χρονικότητα , μεταβλητότητα και αντίθεση που την χαρακτηρίζει.

      Το υπέρτατο ον βρίσκεται σε όλα τα όντα, είναι η ουσία του σύμπαντος*, φανερώνεται στις εκφάνσεις του και τις  αντιθέσεις του. Όλη αυτή η πολυχρωμία και πολυμορφία, αποτελούν όψεις της ίδιας ουσίας, του παντός, μιας αδιαχώριστης ενότητας.  Κατά κάποιο κόσμο ο Θεός είναι ο κόσμος και ο κόσμος ο Θεός.

     Πώς όμως ο Θεός μπορεί να χαρακτηριστεί ως ειρήνη, αφού σε άλλο απόσπασμα ο Ηράκλειτος χαρακτηρίζει τον πόλεμο ως πατέρα των πάντων; Αν η διαρκής κίνηση, η πάλη των αντιθέτων είναι η ουσία του κόσμου και του θεού πως μπορεί να είναι θεός και το αντίθετο του, δηλαδή η ειρήνη; Προφανώς και εδώ ισχύει ο νόμος των αντιθέτων. Πόλεμος και ειρήνη είναι το ίδιο πράγμα. Η κίνηση είναι σχετική όπως και η ακινησία. Αλήθεια όταν καθόμαστε στην καρέκλα μας είμαστε ακίνητοι ή κινούμαστε; Σίγουρα είμαστε ακίνητοι ως προς τα αντικείμενα που βρίσκονται στη γη αλλά κινούμαστε με όλη τη γη στο σύμπαν… Η κίνηση μπορεί να προσδιοριστεί μόνο σε σχέση με την ακινησία. Αν υπήρχε μόνο ένα αντικείμενο στο σύμπαν δεν θα μπορούσαμε να προσδιορίσουμε αν είναι ακίνητο ή κινείται. Η κίνηση και η ακινησία είναι σχετική ως προς το σύστημα αναφοράς όπως θα λέγαμε στη σύγχρονη φυσική….

      Προφανώς ο πόλεμος και η ειρήνη αλληλοπροσδιορίζονται ως όψεις της ίδιας πραγματικότητας.

      Αν ο θάνατος και η ζωή είναι το ίδιο πράγμα, μήπως αυτό δείχνει ότι ο Ηράκλειτος υποστηρίζει την αθανασία της ψυχής και την επιβίωση του ανθρώπου μετά θάνατο; Θα μπορούσε να ήταν και έτσι. Είναι μια εκδοχή, όχι όμως η μόνη. Άλλη εκδοχή είναι ότι η ζωντανή, οργανική ύλη γίνεται νεκρή και ανόργανη  με το θάνατο, αλλά ξαναγίνεται ζωντανή, όταν επαναπροσληφθεί ως τροφή από ένα ζωντανό οργανισμό. Ένας νεκρός οργανισμός καταναλώνεται από ένα ζωντανό, ή μετά την αποσύνθεση του επαναπροσλαμβάνεται από τα φυτά μέσω του ριζικού τους συστήματος, μεταμορφωνόμενος σε οργανική ζωντανή ύλη. Η ύλη που αποτελεί το σώμα μας, αποτέλεσε και θα αποτελέσει στο μέλλον, μέρος αναρίθμητων ζωντανών οργανισμών. Η ζωή και ο θάνατος είναι λοιπόν οι διαφορετικές φάσεις του ιδίου πράγματος, δηλαδή της ύλης.

*

Αριστοτέλης: Το Σύμπαν είναι ένα. Αποτελείται από μια ουσία λεπτότατης υφής που μοιάζει με τη φωτιά. (Ας την πούμε ενέργεια )

Κλήμης, Στρωματείς ΙΙ 17

«Αν κανείς δεν ελπίζει , δεν θα βρει το ανέλπιστο, εφόσον δεν θα υπάρχει έρευνα και δρόμος»

Η πραγμάτωση της γνώσης, εσωτερικά, είναι εφικτή , εφόσον την προσδοκούμε, έστω και αν δεν υπάρχει εξωτερική ( ορατή ) έρευνα, αλλά αόρατη εσωτερική εγρήγορση , διεργασία και αναζήτηση. Η ύπαρξη ελπίδας προϋποθέτει όραμα , συνειδητή προσπάθεια, σταθερή πορεία για να φτάσουμε το σκοπό. Το ανέλπιστο δεν είναι ακατόρθωτο αν το θέλουμε πραγματικά. Αν δεν κάνουμε το πρώτο βήμα δεν θα διανύσουμε τον μεγάλο δρόμο. Τελικά η νίκη ή η ήττα είναι μέσα μας. Χάνεις ένα αγώνα μόλις παραδεχθείς το ανέφικτο και το εξωπραγματικό των στόχων σου. Μόλις ομολογήσεις ότι δεν υπάρχει διέξοδο στο αδιέξοδο.

     Η πραγματικότητα, κατά κάποιο τρόπο, είναι ένα ολόγραμμα που φτιάχνουμε μόνοι μας. Δέστε λοιπόν με θετικό τρόπο τον κόσμο! Προσπαθείστε να δώσετε εσείς μορφή στην πραγματικότητα, μην την αφήσετε να σας προσαρμόσει στα δικά της καλούπια! Επηρεάστε τους άλλους! Κάντε τους να δουν τον κόσμο με τη δική σας προοπτική και όχι το αντίθετο. Μετά από κάποια αποτυχία δοκιμάστε ξανά. Ο νικητής είναι αυτός που συνεχίζει να ελπίζει και να αγωνίζεται, όταν οι άλλοι τον θεωρούν χαμένο.

87)Πλούταρχος, Περί του ακούειν 7, 41^α 

« Ο βλαξ άνθρωπος αρέσκεται να εκστασιάζεται με κάθε κουβέντα »* Μένει αποσβολωμένος, τα χάνει

     Ο βλάκας δεν έχει γνώμη, παρασύρεται εύκολα από κάθε κουβέντα που ακούει, δεν μπορεί να κρίνει, να αντιτάξει επιχειρήματα. Μένει σιωπηλός, άγεται και φέρεται, χειραγωγείται από τους επιτήδιους και τους θρασείς στα λόγια.

     Οι άνθρωποι αρέσκονται στις εύκολες λύσεις, αυτές που φαίνονται εξωτερικά βολικές. Λόγω πνευματικής νωθρότητας , δεν κάνει την απαιτούμενη διερεύνηση και αξιολόγηση. Νιώθει ευχάριστα και αποδέχεται ότι χαϊδεύει τα αυτιά του χωρίς να το θέσει στη βάσανο της λογικής. Η τάση των βλακών να αποδέχεται τις κολακίες και ότι ακούεται όμορφα, είναι χαρακτηριστική του είδους αυτών των ανθρώπων, που αδυνατούν να συλλάβουν τη «μεγάλη εικόνα» κάθε γεγονότος.

        Τα λόγια του Ηράκλειτου φαίνονται επίκαιρα αν σκεφτεί κανείς την επίδραση που έχουν στο σύγχρονο άνθρωπο οι διαφημίσεις. Λόγια ρηχά, που δεν αντέχουν στην κοινή λογική, πλατιασμοί, επίκληση των καταναλωτικών ενστίκτων, γενικές και ασαφείς περιγραφές τιμών και προϊόντων με στόχο την δημιουργία ανυπάρκτων καταναλωτικών αναγκών. Παρόλα αυτά παρασύρουν τους αμαθείς και απαίδευτους ανθρώπους σε άστοχες καταναλωτικές δαπάνες. Οι τελευταίοι φαίνεται να εκστασιάζονται, παρασυρόμενοι σε μια καταναλωτική φρενίτιδα, γινόμενοι παίγνια στα χέρια των διαφημιστών....

       Η πιο πάνω συμπεριφορά δεν χαρακτηρίζει τους προβληματισμένους, τους ψαγμένους, τους υποψιασμένους πολίτες. Ερευνούν, κάνουν τις σωστές ερωτήσεις, ψάχνουν τα κίνητρα, τις αιτίες, πίσω από τα φαινόμενα. Δυστυχώς αυτοί είναι λίγοι....

1)Σέξτος, Προς Μαθηματικούς VII 132

«Το Λόγο, που είναι όπως τον περιγράφω, ποτέ δεν τον καταλαβαίνουν οι άνθρωποι, ούτε πριν τον ακούσουν ούτε κατόπιν. Γιατί, παρόλο που όλα συμβαίνουν σύμφωνα με αυτόν το Λόγο, οι άνθρωποι μοιάζουν με εκείνους που δεν έχουν καθόλου πείρα, ακόμα και αν γνωρίζουν από την πείρα τους τέτοια λόγια και έργα όπως αυτά για τα οποία μιλάω, όταν ξεχωρίζω το κάθετι κατά τη φύση του και εξηγώ πώς είναι. Όμως από τους άλλους ανθρώπους διαφεύγουν τα όσα κάνουν αφού ξυπνήσουν, όπως ακριβώς ξεχνούν και τα όσα κάνουν όταν κοιμούνται.»

και

2)Σέξτος, Προς Μαθηματικούς VII 133

«Γιαυτό είναι αναγκαίο να ακολουθούμε το κοινό.Αλλά παρόλο που ο Λόγος είναι κοινός, οι πιο πολλοί ζουν σαν να έχουν δική τους αντίληψη »

και

17)Κλήμης, Στρωματείς ΙΙ 8

« Γιατί αυτά που αποκαλύπτει ο λόγος δεν τα καταλαβαίνουν οι πολλοί, όσοι τα συναντούν, ούτε τα καταλαβαίνουν όταν τους τα διδάξουν άλλοι πιστεύουν όμως ότι τα κατάλαβαν»

Ο Λόγος είναι το νόημα, η αλήθεια , η γνώση των πραγμάτων,  αιώνια συνειδητή βάση της τάξης του κόσμου Ο Ηράκλειτος πιστεύει στην καθολική εφαρμογή του Λόγου, εφόσον όλα συμβαίνουν σύμφωνα με αυτόν. Ο Λόγος είναι η καθολική αρχή που συνέχει ( δίνει ενότητα ) τον κόσμο. Είναι ο βασικός Νόμος του Σύμπαντος. Ο Λόγος είναι η βασική νοημοσύνη, ο νους που διαρθρώνει τον  κόσμο. Είναι αιώνιος αναλλοίωτος και απόλυτος.

Ο Λόγος, ως ο καθολικός συμπαντικός νόμος, είναι η πρώτη αρχή που ρυθμίζει όλα τα συμβάντα. Είναι μια εσωτερική φωνή αφού μπορούμε να τον ακούμε. Ακόμα, κατά τον Ηράκλειτο, μπορούμε να τον παίρνουμε με τις αισθήσεις μας, να τον εισάγουμε μέσα μας με την αναπνοή μας. Όμως δεν είναι ευκολονόητος σαυτόν που τον ακούει, αν δεν τον αναζητεί. Η απόλυτη αλήθεια είναι προσιτή στους λίγους, αφού οι πολλοί έχουν τη δική τους αντίληψη.Η γνώση κτήμα των λίγων εκλεκτών. Ελιτισμός; Ίσως. Μπορεί όμως να εξηγηθεί και ως αποτέλεσμα του ναρκισσισμού και εγωκεντρισμού των ανθρώπων, που βλέπουν τα πάντα μέσα από τη δική τους στενή προοπτική. Ο εαυτός μας λειτουργεί ώς παραμορφωτικός φακός, παρεμβαλόμενος μεταξύ μας και του Λόγου. Έτσι παρόλο που η αλήθεια είναι πανταχού παρούσα, τη συλλαμβάνουμε παραμορφωμένη.

           Οι πολλοί αντιπαθούν όσους ισχυρίζονται ότι κατέχουν την αλήθεια. Όσους ξεχωρίζουν από την αγέλη. Όσους επιμένουν να περνούν τα πάντα υπό το κόσκινο της αντικειμενικής κριτικής. Όσους δεν δέχονται ως ορθό αυτό που γαργαλάει τα αυτιά τους.

Σε επίπεδο πανανθρώπινων αξιών, παρόλο που οι υπέρτατες αξίες του ανθρώπινου πολιτισμού έχουν διατυπωθεί και είναι κοινό κτήμα των ανθρώπων , οι πολλοί τείνουν να τις αγνοούν , ή να τις ερμηνεύσουν με βάση τα στενά ατομικά ή ομαδικά τους συμφέροντα. Ο εγωκεντρισμός και η εξυπηρέτηση των στενών συμφερόντων είναι χαρακτηριστικό των νόμων που συντάσσονται από άσοφους ανθρώπους.

       Η σοφία προέρχεται από το δύσκολο ταξίδι προς το Λόγο .Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν περιορισμένη αντίληψη της πραγματικότητας. Ο Ηράκλειτος πιστεύει ότι η πλειοψηφία των ανθρώπων μπορεί να γνωρίσει λεκτικά, όχι όμως να βιώσει, εννοήσει, διορατικά ενσωματώσει την υπέρτατη αλήθεια.

        To «κοινό» αντανακλά το υπέρτατο εγώ, με το οποίο ο άνθρωπος τείνει να ενωθεί , απαρνούμενος τον εαυτό του. Η ένωση με το υπέρτατο εγώ άρει τη μερικότητα και μας κάνει ένα με την αιωνιότητα. Αυτή η ένωση αποτελεί το τέλος (σκοπό ) της ζωής. Είναι η απάρνηση του μερικού , για ενσωμάτωση με το όλο. Εδώ η διδασκαλία του Ηράκλειτου προσεγγίζει αυτήν του Βούδα. 

10)Αριστοτέλης, Περί κόσμου 5, 396β 7

« Τα πράγματα που θεωρούνται ότι σχηματίζουν σύνολα είναι και δεν είναι ένα όλο, συναρθρώνονται και διαλύονται, βρίσκονται και δε βρίσκονται σε αρμονία. Απ’ όλα προέρχεται το ένα και από το ένα όλα»

Η φύση περιέχει μια εγγενή αντιφατικότητα στα χαρακτηριστικά της η οποία είναι φαινομενική, η τουλάχιστον ισχύει σε ένα εξωτερικό επίπεδο αντίληψης. Συνδυάζει την ενότητα και την πολλαπλότητα. Την τάξη ( οργάνωση ) ,αλλά και το χάος σε μια δυναμική αλληλουχία.Η ενότητα των αντιθέσεων αποτελεί τον εγγενή ορισμό της ύπαρξης , το να βιώσουμε μέσα από την εξωτερική δυσαρμονία της αντίθεσης, τη βαθύτερη αρμονία της ύπαρξης. Υπάρχει μια συνεχής κίνηση, ρόη , μια χαοτική αλληλουχία ασυνδέτων πράξεων και γεγονότων , ειδομένη στο μικροεπίπεδο.Παρά ταύτα ο Ηράκλειτος φαίνεται να διακρίνει μια κρυφή τάξη μέσα στο χάος. Ένα μυστικό εσωτερικό δεσμό ισχυρότερο από τους εξωτερικούς.  

     Ένα σύνολο δεν αποτελεί απλώς το αριθμητικό άθροισμα των μερών του, αλλά περιλαμβάνει και τη δυναμική σχέση που συνέχει αυτά τα μέρη. Αν αλλάξει η διάταξη, προφανώς έχουμε μια διαφορετική ολότητα. Προφανώς έχουμε μια δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ των μερών, αφού δύο διαφορετικές διατάξεις των ιδίων πραγμάτων δημιουργούν διαφορετικές ολότητες. Τα ίδια πράγματα δημιουργούν διαφορετικά σύνολα, είναι και δεν είναι ο εαυτός τους. Το «είναι» και το «μη είναι» προκύπτουν από αλληλεπιδράσεις της ίδιας βαθύτερης ουσίας. Ο κόσμος είναι δυναμικός και πρωτεϊκός. Συνεχής κίνηση, αλλαγή μορφών , αλλά ταυτότητα στο βάθος.

51) Ιππόλυτος, Έλεγχος ΙΧ 9

«Δεν καταλαβαίνουν πως κάτι που έχει μέσα του αντίθετες τάσεις, συμφωνεί με τον εαυτό του. Είναι μια  αρμονία αντιθέτων τάσεων, όπως ακριβώς του τόξου και της λύρας.»

και

8)Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, Θ2 1155 β 4

« Τα εναντιόδρομα έχουν ενιαία φορά. Από τα αντίθετα γεννιέται  η ωραιότερη αρμονία»

Τα αποσπάσματα δηλώνουν την αρμονία των αντιθέτων . Η φύση διατηρεί τη συνοχή της μέσα από την αρμονία των αντιθέτων τάσεων. Η ανεπάρκεια ισορροπεί με την υπερβολή, η δικαιοσύνη με την αναγκαιότητα. Το σύμπαν δεν είναι στατικό , αλλά ισορροπεί δυναμικά μέσα από την αέναη πάλη των αντιθέτων. Ενώ έχουμε αποκλίνουσες τάσεις μέσα μας παραδόξως συγκλίνουμε ως προς τον εαυτό μας. Η διδαχή της αρμονίας των αντιθέτων φανερώνει τη συγγένια των διδαχών του Ηράκλειτου με τις αντίστοιχες του Λάο Τσέ , όπως δίνεται στο κείμενο του Τάο Τε Κινγκ .( Πραγματεία της Ατραπού και της δύναμης της. )

          Τίποτε στη φύση δεν είναι μονοδιάστατο, δεν είναι άσπρο ή μαύρο αλλά γκρίζο. Από την άλλη καμμιά αλήθεια δεν είναι αμιγής ψεύδους, ούτε υπάρχει κάτι που είναι αμιγές καλό ή κακό. Καθώς κάθε ον έχει χαρακτηριστικά που τα χαρακτηρίζει η αντίθεση, αυτά οργανώνονται σε μια σύνθεση αντιθέτων. Η σύνθεση αυτή προκαλεί αρμονία. Τα αντίθετα άκρα αλληλοαναιρούνται και το σύνολο συγκλίνει κάπου στο κέντρο. Η συνένωση προκαλεί μεσότητα , μετριασμό των ακροτήτων , γιαυτό η τέτοια σύνθεση γεννά την ωραιότερη αρμονία.

        Η σύνθεση των αντιθέτων για τον Ηράκλειτο δεν είναι στατική αλλά δυναμική. Τα αντίθετα μέρη παλεύουν στο σύνολο διαρκώς , αλλοιώνουν το ένα το άλλο , νικούν και νικούνται  παράγοντας ένα νέο σύνολο που δεν είναι το άθροισμα των μερών του. Παρόλη δε τη διαρκή κίνηση φαίνεται στατικό και ακίνητο αλλά δεν είναι. Η ομορφιά παράγεται από την πάλη των αντιθέτων , όπως ο έρωτας παράγεται από την πάλη των φύλων, του αρσενικού και του θηλυκού. Όλο το σύμπαν του Ηράκλειτου είναι κίνηση και πάλη των αντιθέτων  που δημιουργούν αρμονία και ομορφιά.

      Η δυναμική ισορροπία , που μέσα από την ακινησία της κρύβει την κίνηση φαίνεται στην εικόνα του τόξου και της λύρας. Το τεντωμένο από τη χορδή τόξο ακινητεί όσο το συγκρατεί η λύρα. Αν σπάσει η χορδή, η δυναμική ενέργεια που περιέχει θα μετατραπεί σε κινητική και αυτό θα κινηθεί με βιαιότητα στην αντίθετη κατεύθυνση από αυτή που το έφερε η χορδή. Η προηγούμενη ακινησία του ήταν πλασματική αφού πάντα προσπαθούσε να ξεφύγει από την τεθλασμένη και να φθάσει την ευθεία.

      Η φαινομενική αντίθεση των αντιθέτων και η ουσιαστική ταύτιση τους φαίνεται και από το παράδειγμα του κύκλου. Κάθε σημείο του σηματοδοτεί την αρχή και το τέλος. Επίσης, αν δούμε την πολιτική , βλέπουμε την ουσιαστική ταύτιση των αντιθέτων άκρων. Τόσο η άκρα δεξιά, όσο και η άκρα αριστερά, όπου κυριαρχούν προκύπτει το ίδιο αποτέλεσμα. Αυτό δε είναι ο φασισμός και η δικτατορία. Γιαυτούς που βιώνουν τέτοια καθεστώτα, δεν έχει καμμιά σημασία, αν ο φασισμός είναι κόκκινος ή μαύρος....

80) Ωριγένης, Κατά Κέλσου VI 42

«Πρέπει να ξέρουμε ότι ο πόλεμος είναι κοινό φαινόμενο και το δίκαιο σημαίνει ανταγωνισμό και ότι όλα συμβαίνουν σύμφωνα με τον ανταγωνισμό και την αναγκαιότητα»

Ο πόλεμος, δηλαδή η πάλη των αντιθέτων, είναι κοινό,  καθολικό δηλαδή, φαινόμενο στο σύμπαν το οποίο γίνεται με βάση την αναγκαιότητα , η οποία εκφράζει το φυσικό νόμο, ως απαράβατο αρχή βάση της οποίας γίνεται η προαναφερθείσα σύγκρουση. Υπάρχει συνεχής ροή στο σύμπαν, κίνηση αντιθέτων δυνάμεων, οικοδόμηση και γκρέμισμα, ανταγωνισμός και συνύπαρξη. Από το χάος όμως προκύπτει τάξη. Η αντιθετικότητα των αντιμαχομένων δυνάμεων οδηγεί σε νέα σύνθεση.

     Αντιπαραβάλλοντας το απόσπασμα 80 με το απόσπασμα 53 που επίσης αναφέρεται στον πόλεμο, βλέπουμε ότι ο τελευταίος δεν αναφέρεται μόνο στην σύγκρουση των έμψυχων αλλά και των άψυχων όντων. Ο πόλεμος οριοθετείται από δύο οικουμενικούς νόμους, τον ανταγωνισμό που οδηγεί τα όντα στην σύγκρουση , σε αντίθεση με τη συνύπαρξη που οδηγεί στην ακινησία και το θάνατο. Τίποτε δεν θα υπήρχε χωρίς τη σύγκρουση και τη σύγκριση των αντιθέτων που οδηγεί στην αρμονία και την ομορφιά. Δεύτερο την αναγκαιότητα , δηλαδή τους φυσικούς νόμους βάση των οποίων γίνονται οι κινήσεις στο φυσικό κόσμο. Ο Ηράκλειτος πίστευε στην καθολική εφαρμογή των φυσικών νόμων γιαυτό και έλεγε χαρακτηριστικά ότι ακόμα και ο ήλιος δεν μπορεί να τους παραβιάσει. Θεοί και άνθρωποι λοιπόν βρίσκονται υπό το φυσικό νόμο. Η άποψη αυτή δεν συμφωνεί με τον χριστιανισμό που πιστεύει ότι ο Θεός , σε εξαιρετικές περιπτώσεις υπερβαίνει τους φυσικούς νόμους με τα θαύματα.

       Μήπως η άποψη του Ηράκλειτου οδηγεί σε μια καταναγκαστική αιτιοκρατία; Αν δε προδιαγεγραμμένοι νόμοι ρυθμίζουν την αδιάκοπη σύγκρουση των μερών του σύμπαντος, των ανθρώπων περιλαμβανομένων, που πάει η περίφημη ελευθερία ; Ακόμα και οι Θεοί του Ηράκλειτου υποτάσσονται στους νόμους αυτούς. Ακόμα όμως και αν η ελευθερία ήταν μια ψευδαίσθηση θα ήταν μια ευχάριστη ψευδαίσθηση. Δεν είναι όμως. Οι φυσικοί νόμοι , δίνουν ένα πλαίσιο επιλογών, δεν τις εξαφανίζουν. Όσο πιο συνειδητοποιημένος είναι ο άνθρωπος, όσο περισσότερο εναρμονίζεται με το Λόγο, τόσο περισσότερο έλεγχο έχει επί της μοίρας του, υπό την έννοια ότι συνειδητοποιεί και ελέγχει τις επιλογές του. Υπό αυτή την έννοια είναι αληθές ότι η γνώση είναι προϋπόθεση και εχέγγυο της ελευθερίας.